balk

Denken in etappes: pauze

Voor meer informatie over de cursus Levenskunst - Vrijheid en verandering en de workshops over schaamte en schuld, lees >>>

-------------------------------------------------------------------


De rubriek Vraag van de maand was bedoeld voor iedereen die het leuk vond om dieper over dingen na te denken. En omdat nadenken tijd nodig heeft, ging het er hier rustig aan toe. Elke eerste vrijdag van de maand verscheen een vraag. De tweede vrijdag stelde ik o.a. vragen ter verdieping, de week daarop stonden meestal verbanden tussen antwoorden en uitgangspunten centraal. De vierde vrijdag sloot ik het zoeken af met een antwoord. Wegens andere prioriteiten stop ik voorlopig met deze rubriek. Denken ondertussen vooral rustig verder. Succes!



Heeft het zin te streven naar geluk?

Week 1 Het proeven van de vraag: eerste associaties...


A Felicidade - Vinícius de Moraes
"...Tristeza não tem fim, felicidade sim
A felicidade é como a gota de orvalho / numa pétala de flor
brilha tranquila, depois de leve oscila / e cai como uma lágrima de amor..."


Het geluk
"...Verdriet heeft geen einde, geluk wel
Het geluk is als een druppel dauw in een bloemblaadje /
Hij schimmert rustig, trilt dan / en als een traan van liefde valt hij..."

(ingebracht door Geórgia Molero Dias)


Week 2 Omtrekkende bewegingen: hulpvragen


Als ik de vraag stel, wat bedoel ik dan met geluk? Is het een emotionele en/of mentale (denk)toestand? Een soort beleving, die ik kan en misschien zelfs zelf moet voelen? Of bedoel ik een wijze, een staat van zijn? En kan ik het dan "weten", als een soort "van buitenaf kennen"? Bijvoorbeeld: als ik aan die en die voorwaarden voldoe, dan ben ik gelukkig. Kan geluk korter of langer duren? Dus hoeft het niet om iets blijvends te gaan? En, is geluk iets van mij, heb ik het of ben ik het? Denk ik dat mijn geluk altijd afhankelijk is van iets of iemand anders?

En wat bedoel ik met "heeft het zin"? In het licht van de eeuwigheid, of op dit specifieke moment? Bedoel ik er een "waartoe" mee, dat ik met mijn streven iets bepaalds bereik? Of bedoel ik met "zin hebben": heeft het kans van slagen?

En dan dat streven... Denk ik daarbij aan "mijn dagelijks leven in het teken van... (geluk, dus) zetten"? Of bedoel ik: najagen, begeren misschien zelfs? Vergelijk: iemand streeft ernaar een tien te halen voor zijn toets. Is naar geluk streven net zoiets? Is geluk dan ook een soort "tien" die ik kan bereiken? Kun je geluk een cijfer geven, is het een kwantiteit? Of is het een kwaliteit?


Wilbert van der Steen ging vooral in op de positieve werking die het steven kan hebben en schreef onder andere dat:

"in ieder geval het streven naar je persoonlijke geluk je veel levensenergie kan bezorgen"

Is dat altijd het geval?


Week 3 Verbanden leggen en beklemtonen


Als ik vind dat iets doen alleen zin heeft wanneer het een blijvend, eeuwigdurend resultaat heeft, dan vind ik het streven naar geluk waarschijnlijk zinloos. Immers: ik ben nauwelijks een stofje in het heelal en in het licht van de eeuwigheid ben ik dus nietig in omvang en duur. Hoewel ik geluk bereikbaar acht, is het wat mij betreft een zinloze onderneming...

In deze lijn denkt bijvoorbeeld het Boeddhisme. Zo brengt Gerard Foekema in:

"Is geluk zinvol en duurzaam? En weegt het op tegen het ongeluk dat geleden wordt? Sommige Aziatische levensbeschouwingen bedanken er liever voor en beschouwen het niet-bestaan (nirwana) als beter."


Het streven naar geluk (als persoonlijk geluk) wordt in deze opvatting in verband gebracht met het begeren of "grijpen", en dat heeft altijd lijden tot gevolg; is het niet van jezelf dan wel van anderen. In deze opvatting kan er van geluk geen sprake zijn zolang er ergens een glimpje lijden is.


Stel, ik meet met menselijke maat, en onder "streven naar" versta ik het "tot doel stellen", en de zinvolheid of zinloosheid koppel ik daar aan. En ik bedoel met zin hebben=kans van slagen hebben, dan vraag ik dus, precies gezegd, naar: heb ik kans van slagen als ik mij gelúk ten doel stel? Nu kan het antwoord zowel positief als negatief zijn. Dat zal afhangen van mijn bepaling van wat (ik vind dat) geluk is. Bijvoorbeeld: Sluit geluk elk lijden uit? Is lijden altijd ongewenst en onverenigbaar met gelukservaringen?


Is geluk een "ding", een "zaak" dat ik tot doel kan maken, zoals het uit mijn hoofd kennen van de Nederlandse verkeersregels? Is het iets afgebakends, of tenminste iets bepaalds, bijvoorbeeld: vrij zijn van zorgen? Dan vraag ik wezenlijk naar: heb ik kans van slagen als ik mij het vrij zijn van zorgen ten doel stel? Als ik het mogelijk acht dat er tenminste 1 iemand vrij is van zorgen, dan zou ik kans kunnen hebben...


Maar stel, ik vind dat geluk juist geluk is, en misschien zelfs wel pas geluk is, wanneer het mij toevalt - omdat het me toevalt! Per definitie kan ik er dan al niet naar streven, want mijn geluksbepaling sluit iedere controle uit...


Wat de mogelijke uitkomsten zijn van de vraag, hangt af van de betekenissen die ik aan de delen geef. Die betekenissen liggen bij dit soort grote vragen minder vast dan we in eerste instantie geneigd zijn te denken.



Week 4 Keuzes maken en antwoorden


Ach geluk... geluk...


Wie in een bedrukte stemming is zal anders antwoorden dan een vrolijke Frans. Soms is het zelfs niet mogelijk om je een voorstelling te maken van geluk. En bij de woorden ‘zin' en ‘streven' trekt het gedeprimeerde gemoed zich, bij voorbaat al vermoeid, terug.
Wie werkelijk somber is en mat, die kan nog wel verstandelijk weten dat hij of zij gelukkig is geweest, maar niet voelen hoe het was. Het woord heeft nauwelijks betekenis. Om die reden is het begrip ‘geluk' voor mij noodzakelijk verbonden met het hebben van een bepaald gevoel. Het is misschien wel een staat van zijn die tot op zekere hoogte meetbaar is, maar als die staat van zijn niet door iemand zelf wordt beleefd, is wat mij betreft geen sprake van geluk. Gelukkig zijn vereist dus het kunnen hebben van ‘geluksgevoelens', en dat vereist het kunnen hebben van gevoelens in het algemeen.


Geluk begint als mijn gevoel door het landschap van het leven stroomt...


Het is niet vanzelfsprekend dat iedereen alle gevoelens heeft. Iemand die bijvoorbeeld werkelijk depressief is, lijdt juist aan een gebrek aan emotionele raakbaarheid. Alle gevoelens liggen als het ware onder een loodzware deken. In Nederland lopen honderdduizenden mensen depressief rond. Het RIVM meldt dat in 2004 zo'n 760.000 mensen antidepressiva haalden bij de apotheek.
Is iemand manisch, dan is er juist een voortdurende lichtheid van gemoed gemobiliseerd, en zijn de zwaardere gevoelens onbereikbaar.

Er is nog een heel bijzonder geval, en dat is wanneer iemand in een staat van gelukzaligheid verkeert als resultaat van verlichting. Zo iemand is onschokbaar geworden voor persoonlijk leed en als ik het goed begrijp leeft zo iemand in één almaar voortdurende gemoedstoestand.


Ik vind het concrete leven, met al zijn makkes, te belangrijk om het geluksbegrip pas daar te laten beginnen waar het leven zelf is opgehouden (zoals in een hiernamaals/hemel) of waar elke gehechtheid aan dit leven (met al het geploeter wat daarbij hoort) is verdwenen. Het kunnen lijden aan het leven vind ik belangrijk voor het volledig menszijn. Wie niet kan lijden, wie niet pijnlijk geraakt kan worden, is nog geen echt mens (maar bijvoorbeeld baby) of niet langer mens (misschien een engel).

Bij mijn denken over geluk meet ik met een menselijke maat; ik zie gebrekkigheid (onvolmaaktheid) als een wezenlijk én wenselijk kenmerk van het bestaan. Wie voortdurend lijdt, is daarmee voor een menselijk bestaan niet 'gebrekkig' genoeg, want 'volmaakt' in zijn of haar lijden. Wie alleen vreugde ervaart, leeft aan de andere kant van dezelfde medaille.


Omdat volmaaktheid niet bij het gewone menselijk bestaan hoort, moet ook het geluk onvolmaakt zijn om menselijk te zijn. Het geluk is onvolmaakt wanneer het tijdelijk is. Dus ménselijk geluk heeft noodzakelijk een tijdelijk, onderbroken karakter.

Samenvattend: geluk vereist het kunnen hebben van alle gevoelens en sluit dus lijden in (maar voortdurend of overmatig lijden uit).


Maar wat mij betreft is de band tussen gevoel en geluk nog directer. Ik beschouw mezelf als een gelukkig mens wanneer ik een rijk geschakeerd gevoelsleven heb, en wanneer dat gevoelsleven ook snel van inhoud kan wisselen: omdat ik aangedaan kan worden door iets wat ik waarneem in mijn omgeving of in mijn herinnering, omdat ik daardoor geraakt kan worden, zowel prettig als onprettig.

Iemand die na lange tijd weer geraakt kan worden door de schrijnende schoonheid van muziek, en zich op dat moment daarvan bewust wordt, kan overweldigd worden door een gevoel van geluk. Omdat het kunnen voelen, van vreugde en verdriet, van zo grote waarde is gebleken toen het afwezig was. Het is als met lichamelijke gezondheid: zolang je alles kunt doen, valt niet op hoe belangrijk een goed functionerend lichaam is.


Als geluk begint bij een goed doorstromend gevoelsleven, dan begint geluk voorbij de depressieve somberheid of manische lichtheid, al kan het erbij horen dat het een dag of wat helemaal niet stroomt of juist overdadig..!


Het lijkt me dat het wel zin heeft te streven naar een goed functionerend gevoelsleven - als vorm van het geluk zelf, en als voorwaarde voor het kunnen beleven van (momenten van) geluk. Dit streven heeft kans van slagen. MAAR... het zin hebben mag niet worden verward met de verplichting om naar geluk te streven. Vergelijk: 'het heeft zin te streven naar kennis', met: 'het is je plicht te streven naar kennis'. Het laatste volgt niet uit het eerste.


Wat is een geluksmoment eigenlijk?


Geluk is geen tevredenheid, al lijkt het er vaak op. Tenminste: er is een beleving die lijkt op tevredenheid maar die het niet is, en het woord ‘geluk' is voor die beleving bruikbaar...

Als ik tevreden ben met mijn werk, dan hoef ik geen ander werk omdat het zo goed genoeg is. Misschien kan het allemaal wel leuker, spannender of gezelliger, maar ik heb het niet nodig. Tevreden zijn is zoiets als verzadigd zijn. Gelukkig zijn is volgens mij sprankelender of het gaat dieper.


Misschien heeft zo'n geluksgevoel iets te maken met zelfverwerkelijking, met het tot rust komen in een actie of levenssituatie van iets heel wezenlijks van onszelf. Het geluksmoment is dan vervulde zelfverwerkelijking - in een bepaald opzicht zoals werk, of het leven met een bepaalde partner of juist zonder partner, of het krijgen van een kind.


Als geluk begrepen wordt als zelfvervulling, dan kan de betekenis ervan zowel zinvol in verband gebracht worden met wat het is om verlicht te zijn als wat het is depressief te zijn. Degene die de verlichting heeft bereikt, heeft zijn of haar ware zelf gerealiseerd. Wie zijn ware zelf realiseert, vindt gelukzaligheid.

Of je het ermee eens bent dat verlichting mogelijk is en wenselijk, of niet, is hier even niet van belang. Het gaat om de brede inzetbaarheid en dus bruikbaarheid van deze betekenis van geluk.

Degene die depressief is, vervult als on-gelukkige juist veel te weinig van zichzelf. De vraag die dan zeker gesteld moet worden, is of medicatie alleen voldoende kan bijdragen aan 'genezing'.


Alles stroomt (en niets blijft)


Als Heraclitus (Grieks filosoof, rond 500 v.Chr.) gelijk heeft - de eerste twee woorden zijn van hem, dan helpt het om je aan de stroom van het leven over te geven en zo verlost te worden van bronnen van leed. Alles is tenslotte tijdelijk en gaat voorbij! Helaas, vreugde ook. Maar toch.


Maar hoe vrij te zijn voor het beleven van het leven?

Mensen kunnen letterlijk gevangen gezet en gehouden worden, en het kan jaren duren voordat daar verandering in komt, als die komt. Ook is niet elke gevangenschap een rechtvaardige zaak. Privépersonen kunnen elkaar gevangen houden.

En als de concrete bevrijding is gekomen, hoe staat het dan met de emotionele en geestelijke vrijheid?


Ja, zegt u misschien, maar dat zijn uitzonderingen!


Maar die uitzonderingen maken wel uit voor het antwoord op de vraag. Het gaat hier, bij de vraag of het zin heeft om te streven naar geluk, immers eigenlijk om de maakbaarheid van ons bestaan. Bij langer nadenken blijkt dat die maakbaarheid nogal wat randvoorwaarden kent, helaas.


Zo zijn wij mensen bij het begrip 'geluk' dus vaak geneigd te denken aan specifieke momenten van geluk en vergeten we daarbij de voorwaarden ervoor. Omdat we vaak niet eens beseffen hoe gelukkig we zijn - dat we in een welvarende rechtsstaat wonen, bijvoorbeeld. Maar heet dat niet 'mazzel'?


Er blijft nog heel veel over om in de overwegingen te betrekken.

Veel succes!

vraagvandemaandfoto