balk

Denken in etappes: pauze

Voor meer informatie over de cursus Levenskunst - Vrijheid en verandering en de workshops over schaamte en schuld, lees >>>

-------------------------------------------------------------------


De rubriek Vraag van de maand was bedoeld voor iedereen die het leuk vond om dieper over dingen na te denken. En omdat nadenken tijd nodig heeft, ging het er hier rustig aan toe. Elke eerste vrijdag van de maand verscheen een vraag. De tweede vrijdag stelde ik o.a. vragen ter verdieping, de week daarop stonden meestal verbanden tussen antwoorden en uitgangspunten centraal. De vierde vrijdag sloot ik het zoeken af met een antwoord. Wegens andere prioriteiten stop ik voorlopig met deze rubriek. Denken ondertussen vooral rustig verder. Succes!



Is schaamte een deugd om te koesteren?

Week 1 Het proeven van de vraag: eerste associaties


"Australische gynaecologen luiden de noodklok over cosmetische ingrepen om de vagina te 'verjongen'. Volgens de specialisten raken steeds meer vrouwen gewond door de onnodige operaties.. (...) De meeste vrouwen ondergaan een cosmetische ingreep om de vagina er anders uit te laten zien. Minder vaak voorkomend zijn de operaties om de vagina te vernauwen of de gevoeligheid van de G-spot te verhogen. "

De Pers, 1 juli 2008


"[6] De vrouw keek naar de boom. Zijn vruchten zagen er heerlijk uit, ze waren een lust voor het oog, en ze vond het aanlokkelijk dat de boom haar wijsheid zou schenken. Ze plukte een paar vruchten en at ervan. Ze gaf ook wat aan haar man, die bij haar was, en ook hij at ervan. [7] Toen gingen hun beiden de ogen open en merkten ze dat ze naakt waren. Daarom regen ze vijgenbladeren aan elkaar en maakten er lendenschorten van."

Genesis, hfd. 3 vers 6 en 7, Willibrord Bijbel


Week 2 Omtrekkende bewegingen


Is schaamte een ervaring die (op bepaalde momenten) wenselijk is?

Is schaamte als moreel goed maatschappelijk gezien op de terugtocht? Zijn we misschien beter af als we de schaamte voorbij zijn?
Maar eerst: wat is schaamte, wanneer komt het voor en hoe?


Waarvoor kan ik me zoal schamen?
Ik kan me schamen voor mijn naaktheid in het algemeen, zoals Adam en Eva blijkbaar na het eten van de appel... Maar het kan ook specifieker: ik kan me schamen voor hoe ik er op cruciale plekken uitzie, op de plekken die mijn aantrekkelijkheid uitmaken, of die door verhalen en beelden in de media belangrijk zijn gemaakt: ogen, oren, neus, mond en tanden, borsten, buik, billen, schaamlippen - waarvoor dus inmiddels allerlei corrigerende operaties uitgevoerd kunnen worden.

Ballen en penis zijn door de commercie nog niet tot handelswaar gemaakt, maar dat hoeft niet lang meer te duren nu de man als consument van cosmetica en meer is ontdekt.


Ik kan me schamen voor alles wat met mijn lichaam te maken heeft, voor wat met het oog gezien kan worden of met de andere zintuigen waargenomen: mijn geuren, hoe ik smaak, hoe mijn stem klinkt, hoe mijn huid aanvoelt of hoe zwaar of licht ik ben om te dragen.

Ik kan me ook schamen omdat ik een ziekte onder de leden heb, zoals lepra, en mijn lichaam daardoor is aangedaan; of omdat ik door een operatie een borst mis of er een heel groot litteken is overgbleven.
En natuurlijk kan ik me schamen voor mijn psychische aandoeningen: dat ik bang ben op een trap, straatvrees heb, lijdt aan waandenkbeelden of visioenen; dat ik stemmen hoor, niet tot iets in staat ben terwijl ik toch volgens iedereen gewoon gezond ben van lijf en leden.


Ik kan me schamen dat ik al voor de vijfde keer gestopt ben met roken/drinken/lekker eten/niet naar de hoeren gaan/coke gebruiken of andere lekkernijen, maar steeds weer ten prooi val aan mijn verslaving.
Ik kan me schamen voor al mijn verlangens.
Ik kan me zelfs al schamen bij het idee dat ik iets zal doen wat niet normaal is (voor mensen zoals ik).


Ik kan me schamen voor al mijn gedachten en ideeën. Ik hoef er alleen maar even aan te denken hoe mensen zullen reageren of ik schaam me dood!

Ik kan me schamen voor wie ik "werkelijk" ben, voor degene achter het masker dat ik in gezelschap draag; maar ook voor wie en wat ik zichtbaar voor iedereen ben maar niet wil zijn: een man of vrouw.


Ik kan me schamen voor mijn afkomst, voor de goot of de villawijk, zoals ik me kan schamen voor het gedrag of accent van mijn ouders; of ik schaam me dat ik geen werk heb, of wel werk maar stom of vies of verschrikkelijk werk; het openlijke geflirt van mijn zusje tast wellicht mijn eer aan. Ik kan me schamen voor mijn land, mijn regeringsleider in het buitenland, voor mijn voorouders...


Maar ook: ik kan me schamen dat ik in de kast 15 broeken, 30 blouses en 12 jasjes heb hangen terwijl anderen elders in de wereld... En dan heb ik het nog alleen maar over de hangkast. Ik kan me schamen voor mijn rijkdom, mijn hebzucht en mijn klaagzangen.


Ik kan me schamen omdat ik, groot en sterk als ik ben, kleine jongetjes een grote bek geef en voor gek zet. Ik kan me schamen dat ik niet meer lef heb om..., me schamen voor mijn gebrek aan moed, betrokkenheid, opofferingsgezindheid, geduld etcetera. Oftewel ik kan me schamen voor mijn ‘ondeugdzaamheid': ik ben niet zoals ik behoor te zijn en dan schaam ik me voor wie of wat ik ben, en ik kan me ook schamen dat ik niet meer moeite doe om te zijn zoals ik behoor te zijn.


Schaamte zit me altijd dicht op de huid.


Hoe manifesteert schaamte zich?
Als een concrete fysieke sensatie: ik krijg het misschien warm, het koude zweet breekt me uit en ik krijg een rood hoofd. Ik voel me ongemakkelijk met mezelf.

Als een verlangen: ik wil vluchten, ik wil me het liefst verstoppen, in ieder geval niet gezien worden. Soms wil ik dood.

Als een veroordeling: ik vind dat ik iets gedaan heb dat niet door de beugel kan waardoor ik mijn gezicht verlies, iets waardoor mijn aanzien zal dalen als mensen het weten. Ik ben niet respectabel meer.

Als een gevoel van angst: ik ben bang dat anderen mij veroordelen; anderen bij wie ik wil horen, door wie ik gezien, gewaardeerd of bemind wil worden.


Hoe ontstaat het?
Wie heeft het als kind niet gehoord: "Je moest je schamen!"
Dan had je iets gedaan wat je ouders ‘slecht' vonden. Bijvoorbeeld nog steeds in je bed plassen, "zo'n grote jongen als jij!".


Met schaamte wordt je niet geboren. Het wordt ons aangeleerd.
Wat in het algemeen als beschamend geldt, is groeps-, cultuur- en/of levensbeschouwelijk gebonden en is niet voor mannen en vrouwen gelijk.

Als een vrouw niet moedig is, is dat logisch, maar zo'n man noemen we een watje of mietje, en daarmee beschamen we hem. Een vrouw die haar kinderen verlaat moet zich diep schamen, dat is geen normale, echte vrouw. Van een man begrijpt men het wel. Wie lepra had, diende zichzelf in het vooroorlogse Japan het leven te benemen (lees het prachtige boek De tuin van de samoerai). Het niet voldoen aan eisen (die wel of niet terecht gesteld zijn) is een belangrijke bron voor schaamte.


Schaamte ontstaat als geconditioneerde reflex. Het gevoel van schaamte ontstaat in relatie tot vernedering, afwijzing, uitstoting, geen respect krijgen. Het valt een kind niet op als haar moeder mank loopt, maar als andere kinderen daar opmerkingen over gaan maken, dan pas wordt het een ding. Je schaamt je pas voor je naaktheid door de veroordeling ervan in de ogen van een ander. Je leert je te schamen voor laaghartig gedrag zoals het treiteren van kinderen die niet tegen je zijn opgewassen, of stelen uit je moeders portemonnee door de manier waarop je moeder je aankijkt, bijvoorbeeld.
En op al die reflexen en met al ons begrip van schaamte kunnen we zelf weer nieuwe vormen van schaamte bouwen.


Je kunt pleiten voor "schaamte met beleid" en de grenzen alsvolgt trekken:


"Voor mij is schaamte het gevoel dat aangeeft dat je het erg vindt dat anderen 'iets' van jou zullen waarnemen waarvan je zelf vindt dat je dat niet zou moeten hebben.
Het kan dus, net als schuld, een richtingaanwijzer zijn voor iets wat je bij jezelf wilt veranderen. In dat geval ervaar ik schaamte als iets om te koesteren, een hulpmiddel om meer te staan achter wie je bent.
In alle andere gevallen (de schaamte betreft iets onveranderbaars; je wilt toch niks veranderen aan waarvoor je je schaamt, je hebt geléérd je ergens voor te moeten schamen, maar weet zelf eigenlijk niet waarom 'het' erg is,..) kan je de schaamte beter kwijt dan rijk zijn."
Brechje


Is het bepalen van bronnen voor schaamte een zaak van het individu of kan het ook iets maatschappelijks zijn?


Als Karst T was blijven leven, had hij zich dan moeten schamen voor zijn inbreuk op Koninginnedag in Amersfoort? Voor het feit dat hij tenminste 7 doden op zijn geweten had, om van het totaal aan gevolgen maar te zwijgen?

Kun je na zo'n daad als het inrijden op het Amersfoortse publiek en op de bus van de koninklijke familie nog deugdzaam zijn?


Wat is een deugd?


Week 3 Verbanden leggen


"niemand schaamt zich voor kinderen of dieren"
Aristoteles, Rhetorica (±350 v.Chr. J.)



Het thema schaamte is inmiddels uitgebreid aan bod gekomen, maar onduidelijk is nog steeds of schaamte een deugd is.

Schaamte wordt wel een morele emotie genoemd, maar dat maakt het nog geen deugd. Dat het een morele emotie is, anders dan woede bijvoorbeeld, komt omdat schaamte een ethische dimensie nodig heeft: in dit geval een culturele context waarin bepaald is wat goed is in de zin van eervol, en wat slecht is in de zin van schandelijk.


Hoe komen we erachter of schaamte een deugd is? Meten kun je het niet, vergelijken met het bekende wel.


Past het in het rijtje van bekende deugden, zoals de kardinale westerse deugden verstandigheid, rechtvaardigheid, gematigdheid (zelfbeheersing) en moed? Of vergelijk schaamte met de deugden die n.a.v. een Nederlands onderzoek genoemd werden in een artikel in Trouw van 28 mei 2008:


"De belangrijkste hedendaagse deugden - van respect, betrouwbaarheid, zorgzaamheid en openheid - hebben niet zozeer betrekking op het individu, ook niet op het geloof maar op de manier waarop we met elkaar omgaan. Zoals Van Oudenhoven in NRC Handelsblad concludeerde: „Het is van individuele karaktervorming naar omgangsvormen gegaan."


Over het belang van deze deugden bestaat volgens het artikel weinig verschil van mening tussen niet-gelovigen, christenen, joden, moslims en anderen.


Maar denk aan de Olympische Spelen in China en bedenk hoe anders de waarde is die Chinezen aan openheid toekennen dan "westerlingen". Door (teveel) openheid (zoals bij directe beschuldigingen aan het adres van de overheid) kan het land gezichtsverlies lijden en worden de burgers beschaamd. Waar of niet waar, er zijn dingen die je niet of niet rechtstreeks zegt en helemaal niet voor oog en oor van de hele wereld! In China is schaamte al eeuwenlang een belangrijk ordenend principe. De Chinese cultuur is een cultuur waarin de dreiging van schaamte het handelen in belangrijke mate stuurt. Kun je schaamte in die context een deugd noemen?


Er zijn ook typisch Calvinistische deugden als: ijver, vlijt en zuinigheid.
Of tribale deugden, deugden van groepen die nomadisch leven of onder barre omstandigheden: gastvriendschap, eer, volharding, moed, loyaliteit, opofferingsgezindheid.
En wat te denken van de Taoïstische deugd van de spontaniteit?


De waardering van wat als belangrijke deugd geldt, verschilt nogal door de eeuwen heen en van plaats tot plaats.


En schaamte hoe dan ook, deugd of geen deugd? Is het een moreel goed dat we moeten hoeden, koesteren misschien zelfs wel omdat het (in Nederland) met uitsterven wordt bedreigd? Is het wel een goed?
Is het voor onze beschaving van belang dat we ons kunnen schamen? Gaat die beschaving naar de ratsmodee als wij ons niet meer schamen, en voortaan schaamteloos handelen?


Zijn er specifieke zaken waarmee schaamte verbonden hoort te blijven? Zijn er specifieke zaken waar schaamte juist niet mee verbonden hoort te blijven? Wat is het criterium om het onderscheid tussen die twee te kunnen maken?


Maar is schaamte een goede raadgever? Moeten wij schaamte willen gebruiken om mensen bijvoorbeeld in het gareel te laten lopen, en werkt dat wel?


Antwoorden op de vraag kunnen de volgende richtingen inslaan:


1. Schaamte is een deugd (reden), maar niet een deugd om te koesteren (reden), en iedereen moet voor zichzelf uitmaken of en zo ja, waarvoor hij of zij zich schaamt, dat is een individuele aangelegenheid (reden).


2. Schaamte is geen deugd (reden), maar wel een gevoel om te koesteren en om zuinig op te zijn (reden), maar iedereen moet dat toch voor zichzelf uitmaken en ook of en zo ja, waarvoor hij of zij zich schaamt, dat is een individuele aangelegenheid (reden).


3. Schaamte is geen deugd (reden), maar wel een gevoel om te koesteren en zuinig op te zijn (reden), en schaamte gaat ons allen aan, is dus een publieke zaak en hoort als gevoel te worden ontwikkeld dus onderdeel van de opvoedingsdoelen te zijn (reden).


4. Schaamte is een deugd (reden), en een deugd om wel te koesteren en zuinig op te zijn (reden), en schaamte gaat ons allen aan, is dus een publieke zaak en hoort als deugd te worden ontwikkeld dus onderdeel van de opvoedingsdoelen te zijn (reden).


5. Schaamte is geen deugd (reden), een ook niet iets om te koesteren en zuinig op te zijn (reden), en dat is een publieke zaak die ons allemaal aangaat (reden).


6. Of schaamte een deugd is of niet, is geen zinvolle vraag (reden). Beter is het om te vragen of schaamte een belangrijke functie heeft: voor mensen persoonlijk en/of voor de samenleving als geheel? (reden) Beter is bijvoorbeeld ook: Is schaamte een constructieve emotie? (reden)



Laat beschaamd en vernederd worden wie mij naar het leven staan,
met schande terugwijken wie mijn ongeluk zoeken,
van schaamte verstommen wie de spot met mij drijven.
Psalm 40, Willibrord Bijbel


Week 4 Keuzes maken en antwoorden


Vorige week ben ik geëindigd met een aantal mogelijke antwoorden, waarvan de laatste was dat er een betere en zinvolle vraag was.


Is schaamte een constructieve emotie?
Het lijkt me dat schaamte in ieder geval een constructieve morele emotie behoort te zijn om een deugd te mogen worden genoemd. Dat is het minste wat van een deugd mag worden verwacht. Denk maar eens aan de belangrijkste Boeddhistische deugd: het mededogen.


Bij de Boeddhistische ontwikkeling hoort de ontwikkeling van mededogen en één van de daden die daarbij hoort is het niet willens en wetens doden van je medeschepselen. Dit nalaten van het doden hoor je te doen uit betrokkenheid bij alle levende wezens (ook een morele emotie). Dat is iets anders dan niet doden vanwege een verbod, zoals het bijbelse "gij zult niet doden" - dat overigens in tegenstelling tot de Boeddhistische deugd van mededogen alleen betrekking heeft op mensen van het eigen volk.


Is schaamte in die zin constructief? Zet het (noodzakelijk) aan tot handelen dat voor de persoon zelf of diens maatschappelijke omgeving positief is en aangenaam/prettig/goed uitpakt? Was niet het eerste waar schaamte toe aanzette qua handelen: het je willen verbergen, en aan de ogen van anderen ontsnappen (week 2)? Schaamte zet vooral aan tot niet of niets willen zijn. Dat lijkt me weinig constructief.


De principes van beschaming
Maar is het kweken van schaamte dan geen maatschappelijk noodzakelijk instrument om mensen in het gareel te houden en ze het goede te laten doen?

Wie in de tijd rond de Olympische Spelen in China naar documentaires over China heeft gekeken, kreeg vele voorbeelden van disciplinering door beschaming te zien.


In de documentaire over een Chinese Circusschool kon je zien hoe beschaming werd ingezet om jonge kinderen ver voorbij de grenzen van hun acrobatische kunnen te drijven.


Beschaming vindt plaats door:

1) bespotting en krenking door iemand (wel of niet ten overstaan van de hele groep) in zijn hemd te zetten, te kleineren etc.,

2) vervolgens te dreigen met verlies van het respect van de leraar,

3) te dreigen met uitstoting uit de groep, het moeten verlaten van de school = terug naar de ouders die toch zoveel geld hebben neergeteld voor deze opleiding, en dus

4) dreigen met het verlies van het respect van de ouders, en dat door

5) iemands positieve (?) zelfbeeld te bedreigen door zijn of haar karakter neer te zetten als slap, zwak, deugt niet, is totaal niets waard.

Met andere woorden: "Zo hoeven we jou hier niet meer terug te zien!" Boodschap: pas je aan de eisen die wij stellen aan, doe wat wij zeggen.


En als de betreffende leerlingen nu de kantjes ervan af liepen, en werkelijk niets konden, maar niets leek minder waar. Ja, één jongen snoepte te veel en dreigde voor de acrobatische toeren die hij moest uithalen, te zwaar te worden.

Troost-eten, denk ik dan als psychologiserende westerling...


Het goede doel

Maar het pakt dan toch wel constructief uit?!? Die kinderen ontwikkelen zich toch tot onvoorstelbare hoogten?!? Wie kent niet de spectaculaire acrobatiek van het Chinese Staatscircus!


En wat als de drijfveer om zo ver te komen angst is? Maakt dat uit?
Is de daad (van beschaming) goed omdat het uiteindelijke gevolg (uitbreiding van iemands kunnen) goed is? Zijn de woorden minder erg dan de zweep? Maakt het niet uit welke weg de disciplinering gaat? Alles voor het goede doel?


Denk niet dat het mechanisme van beschaming zoals hierboven weergegeven, iets typisch Oosters is. Nog niet zo lang geleden konden hier in Nederland ongehuwde moeders in de katholieke kerk openbare biecht moeten doen. Bij het grondig pesten op scholen of buitenschools komen dezelfde mechanismen voor.


De uitwerking van beschaming moet dus een goed iets zijn en een maatschappelijk nut hebben of tenminste geen bedreiging voor de maatschappij zijn. Dus: is schaamte functioneel?


"De terreur van de schaamte"
Op het net vond ik een recent adviesrapport (2006) ten behoeve van de reclassering met bovenstaande titel. Ik stond al wat argwanend tegenover schaamte, maar dit rapport van dr. Aart G. Broek heeft me definitief overtuigd. Schaamte is niet zo onschuldig als velen denken, en pakt slechts onder bepaalde voorwaarden goed uit.


Dan zou schaamte onze maatschappij en ons samenleven dus niet van de ondergang redden. Waarom niet?


Gevolgen van beschaming
Vanaf pagina 51 van zijn rapport geeft Broek een overzicht van schaamte. Ik zal dit overzicht kort samenvatten. Onderstrepingen zijn van mij. Wie meer wil lezen kan het rapport onder deze hyperlink vinden.


Schaamte als gevoel omschrijft Broek als: "zeer pijnlijk gevoel waarin verdriet, angst en woede samenballen en waarbij de beschaamde zich waardeloos en machteloos voelt".


Die pijnlijkheid komt voort uit de gevoelde dreiging van afwijzing (zie de Circusschool) en is zo sterk omdat het "een van de meest fundamentele behoeftes aantast, i.c. belongingness: de behoefte zich geborgen te weten bij mensen waarmee een constructief-affectieve band bestaat voor lange tijd".


Daarbij komt dat schaamte vaak de hele persoon en niet alleen diens handelen raakt, en door de normen en waarden die met schaamte verbonden zijn, ervaart de persoon zichzelf als tekortschietend, en kunnen zich gevoelens van machteloosheid en waardeloosheid ontwikkelen.


Verder: "de schaamte-ervaring, meer in het bijzonder bij herhaling, ondermijnt een gunstig gevoel van eigenwaarde, voedt en resulteert in een negatief zelfbeeld"


En: "de ervaring als zodanig stuurt, gegeven de pijn, egocentrisme: het op zichzelf betrokken zijn, en staat haaks op empathie en op schuldgevoelens".


Ik associeer schaamte met verstoppen en dus met vluchten, maar Broek noemt ook de keerzijde daarvan: de drang tot vechten. Dit plaatst iemand die beschaamd wordt in de spagaat van het tegelijk willen vluchten en vechten, allebei vormen om aan de pijn te ontsnappen of die te laten ophouden.


Door herhaalde beschamingservaringen gaat die neiging tot vluchten of vechten bij het minste of geringste "op scherp" staan.

Tot hier gaat het over het verloop van het beschamingsproces in het algemeen en kan iedereen zich nog herkennen.


Geloochende schaamte
Maar de schaamte-ervaring kan, vooral wanneer die ervaring aanhoudt, door iemand niet meer als schaamte erkend worden (te pijnlijk om te voelen), wordt dus ontkend, en wordt dan tot geloochende schaamte.


Personen bij wie het inlevingsvermogen van huis uit niet sterk is ontwikkeld, (en die niet uit een onderhandelingshuishouding komen) zullen voor hun geloochende schaamte-ervaringen toch een expressie moeten vinden en "dan zal de neiging om gewelddadig te handelen domineren".


Als iemand die aanhoudend beschaamd is, deze schaamte loochent, en daardoor de banden van het ergens bij horen worden verbroken (de "belongingness"), en er verder toch "geen constructief-affectieve banden meer zullen zijn, dan is er niets meer te verliezen en resteert het gewelddadig handelen."


Voor mensen voor wie "eer" een heel belangrijke waarde is, is beschaming een werkelijk grote gebeurtenis. Als leugenaar door de mand vallen of te kijk gezet worden bijvoorbeeld. Dat lijkt een belangrijke reden waarom mensen uit een ‘eercultuur' (eerder dan een schaamtecultuur) vaker doorgaan met liegen dan de leugen of misstap toegeven. Dit kan hen in onze cultuur hun status en onze waardering kosten! Want wij laten hen vallen vanwege hun oneerlijkheid en onbetrouwbaarheid...


Schaamte als bron van onmaatschappelijk gedrag

De uiteindelijke conclusie van het rapport is dat beschaming "een criminogene factor" is, d.w.z.: een factor die iemands mogelijke ontwikkeling tot crimineel bevordert.

Die kans wordt groter naarmate de ervaring van schaamte meer wordt onderdrukt en geloochend. Deze ontkenning van schaamtegevoelens zorgt ervoor dat iemand niet in staat is afstand te nemen tot de beschaming door die bijvoorbeeld te bekritiseren met: die jongens weten ook niet beter, die zeggen maar wat! En ondertussen daarbij de eigenwaarde intact te houden.


De tegenwerping: "Stop maar in je reet!" en er daarna op los slaan verzachten de schaamte-ervaring niet, in tegendeel. Het is brandstof van de woede over de beschaming.

Schaamte creëert meer delinquenten dan dat ze die voorkomt, in tegenstelling tot wat algemeen gedacht wordt.


Broek heeft voor zijn adviesrapport vooral geput uit recent experimenteel en theoretisch psychologisch en sociologisch onderzoek, en hij beoogt daarbij een andere interventiepolitiek ten aanzien van delinquenten. Namelijk het bevorderen van hun eigenwaarde en zelfrespect, en die kan pas groeien door de erkenning van hun ervaringen met schaamte. En met wat dat ondermijnd en teweeg gebracht heeft.

Maar schaamte-ervaringen maken bij iedereen een enorme indruk.



Wrok, wraak en zelfhaat
Bijna iedereen kan zich nog precies herinneren hoe een ervaring van schaamte toen je nog kind was, aanvoelde.

Het is dat ik rekening houd met de gevolgen van mijn handelen, maar die meester, die mij op de lagere school ten overstaan van de hele klas in het zwembad heeft vernederd door mij aan een publiekelijk verhoor te onderwerpen over waarom ik geen badmuts droeg en geen badpak of bovenstukje van een bikini, die meester zou ik hier met alle liefde aan de schandpaal nagelen door hem met naam en toenaam te noemen. Ik had net zulk kort haar als de jongens die dus sowieso geen badmuts hoefden te dragen (ook niet bij lang haar, dat toen net in de mode kwam!) en er viel nog geen borst te bekennen, dus waarom zou ik??? Maar terecht of onterecht: die meester had kunnen weten dat hij iets heel gemeens deed. In onze schoolcultuur disciplineer je kinderen niet op die manier, en zeker niet iemand die toch al de pispaal van de klas is. Wat een bekrompen en misselijke en...

Herinneringen aan situaties van onterechte beschaming maken woede en behoefte aan wraak los. En ze gaan jaren mee. Daar is niks constructiefs aan.


Ook de zelfondermijning door gevoelens van schaamte op allerlei gebieden (zie week 2) zetten wat mij betreft weinig zoden aan de dijk. Menig depressie heeft als een van de belangrijke voedingsbronnen schaamte.


Wat blijft er over?
Schaamte is geen deugd. Schaamte is zelfs helemaal geen groot goed.


Maar moet schaamte toch niet als moreel gevoel gekoesterd worden?
Bijvoorbeeld vormen als deze: als ik me schaam voor iets wat ik gedaan heb dat echt niet door de beugel kan? Als ik iemand willens en wetens diep heb gekwetst omdat ik het prettig vond die persoon eens flink te raken op zijn of haar gevoelige plek - is schaamte dan geen goed om te koesteren? Bevordert die schaamte niet dat ik een volgende keer beter nadenk of in ieder geval beter handel?


Nee, volgens mij heb ik daar geen schaamte voor nodig, maar inlevingsvermogen in anderen.


Zet schaamte me aan om mijn excuses aan te bieden? Ik, die de ander wegens mijn schaamte liever niet onder ogen kom???

Uit schaamte komt geen goed handelen voort. Vluchten noch vechten zijn goed handelen. Daarvoor zijn ze te onbepaald: soms is het goed te vluchten, soms om te vechten.


En schaamte voor mijn gebrekkige uiterlijk dan, waardoor ik tot cosmetische operaties overga? Is het niet eerder de begeerte naar een ander uiterlijk die tot handelen aanzet? En die cosmetische operaties, zijn die dan zo'n groot goed? Of de gevolgen ervan (een onzichtbare mini-clitoris bijvoorbeeld?)


Schaamte is een tussenstation. En vooral niet iets om te koesteren en in te baden.


Schroom,

in de zin van de intentie hebben om anderen te beschermen -tegen jezelf!- door hen terughoudend tegemoet te treden, dat zou je misschien een deugd kunnen noemen en iets om juist tegenwoordig te koesteren.


Die vorm van zelfbeheersing uit mededogen, waardoor je de woorden gebruikt die minder kwetsend zijn, of soms zelfs zwijgt.

Of in plaats van met een schaamteloos gretige en ongegeneerde blik het ongeluk van anderen te bekijken, juist het hoofd afwenden en iemand door deze schroom in zijn waarde laten.

Omdat iemands onwaardigheid ontstaat in het waargenomen worden in een moreel perspectief, waarmee bovendien die waargenomen persoon ook zelf vertrouwd is.


Schroom in deze betekenis is wat mij betreft daarom een publieke aangelegenheid, iets wat bij ons als burgers van de "global village die aarde heet" behoort te worden ontwikkeld. Schroom verbindt misschien waar schaamte ons scheidt.


Huisdieren

Nog een laatste overweging.
Katten en honden schamen zich niet. Als ze zich, waar dan ook, likken, hebben ze geen moreel perspectief. Daarom doen ze het ook zo uitgebreid. Dat is raar voor ons maar maakt ons ook zo vrij bij hun.
Schroom kennen ze daarentegen misschien juist wel. Let maar eens op!

Alleen schroom ten aanzien van hun lichamelijke basisbehoeften, nee, die schroom kennen ze dan weer niet. Moet dat wel?

vraagvandemaandfoto