balk

Denken in etappes: pauze

Voor meer informatie over de cursus Levenskunst - Vrijheid en verandering en de workshops over schaamte en schuld, lees >>>

-------------------------------------------------------------------


De rubriek Vraag van de maand was bedoeld voor iedereen die het leuk vond om dieper over dingen na te denken. En omdat nadenken tijd nodig heeft, ging het er hier rustig aan toe. Elke eerste vrijdag van de maand verscheen een vraag. De tweede vrijdag stelde ik o.a. vragen ter verdieping, de week daarop stonden meestal verbanden tussen antwoorden en uitgangspunten centraal. De vierde vrijdag sloot ik het zoeken af met een antwoord. Wegens andere prioriteiten stop ik voorlopig met deze rubriek. Denken ondertussen vooral rustig verder. Succes!



Wat is levenskunst?

Week 1 Het proeven van de vraag: eerste associaties


Sinds een jaar of tien is levenskunst 'hot' en nieuwe publicaties hierover blijven verschijnen. Is levenskunst zoiets moeilijks of ingewikkelds dat er zoveel over geschreven kan worden? Of is het een herhaling van zetten? Oude wijn in nieuwe zakken?


Is levenskunst niet gewoon heel simpel: dat je ondanks tegenslag toch wat van je leven weet te maken?

Maar wat is dat dan weer: iets van je leven maken?


René Brohm en Heidi Muijen zeggen het zo:

"Levenskunst is het waagstuk het eigen leven te dansen, afstemmend op de gegeven tijd en verkregen mogelijkheden om te dansen: met een eigen manier van bewegen, dynamiek en expressiviteit."

(in: Filosofie, mei/juni 2010)


Ken ik/jij levenskunstenaars?


Ben ik/jij een levenskunstenaar?


Week 2 Omtrekkende bewegingen: meer vragen en associaties


Ernaar gevraagd blijken mensen meestal wel ideeën te hebben over wat levenskunst is. Twee voorbeelden:


"Levenskunst is leren leven met je mogelijkheden en je beperkingen, daarmee leren dealen. Het gaat erg over acceptatie. Maar dat is alleen de voorwaarde. Als kunst is het meer!" Hoewel... Na een korte denkpauze volgt:
"Jezelf accepteren zoals je bent is al een kunst! We moeten aan zoveel eisen en verwachtingen voldoen."


Iemand anders formuleerde het zo:
"Dat je een manier van leven weet te vinden waarbij je zo dicht mogelijk bij tevredenheid en geluk bent."
Gevraagd naar het verschil tussen deze twee:
"Tevredenheid duurt langer; geluk is een moment."


Levenskunst als hype: boeken, tv-programma's en congressen
Waarom is het thema ‘levenskunst' in deze tijd zo geliefd? Waarom verschijnen de laatste jaren zo regelmatig populaire boeken over filosofie en levenskunst? Is het omdat we met zijn allen snakken naar geluk?
Op de site van het Humanistisch Verbond is een korte lijst aan titels over levenskunst en aanverwante thema's te vinden.


Op dezelfde site vond ik de uitspraak dat levenskunst begint bij zelfkennis en in dat kader blijkt aan het einde van het jaar een interessante programmareeks op tv te komen: "Dus ik ben". Zoals vaker met interessante programma's wordt het wel uitgezonden op een tijd dat mensen die moeten werken of andere verplichtingen hebben niet kunnen kijken, maar die kunnen het wellicht opnemen...


Ook blijken er allerlei symposia en congressen georganiseerd te worden rondom het thema levenskunst. Zo organiseerde het ROC Midden Nederland in oktober 2010 een symposium over levenskunst in de ouderenzorg en vond er één maand later een congres plaats over de psychologie van levenskunst in de geestelijke gezondheidszorg en de zorg voor ouderen (organisatoren: het Trimbos Instituut en de Universiteit Twente). In de aankondiging van dit laatste congres staat o.a. dit:


"In de huidige gezondheidszorg zijn doelmatigheid, protocollen en het monitoren van uitkomsten centrale uitgangspunten. Dit brengt voordelen met zich mee zoals meer inzicht in de kosten, effectieve behandeling en een kleinere kans op onder- en overbehandeling. De vraag is of in de zoektocht naar transparantie en beheersing van kosten niet iets essentieels verloren gaat, namelijk levenskunst. (...) Hoe ziet een zorgorganisatie eruit die levenskunst scherp in het vizier houdt? Welke interventies versterken levenskunst? Wat betekent dit voor competenties van zorgverleners? En wat betekent dit voor het onderzoek?"


Er is dus blijkbaar een verband tussen levenskunst en de organisatie van (geestelijke) gezondheidszorg. Uit wat ik hier lees gaat het er vooral om dat weer de hele mens in beeld, benadering en zorg komt. Niet meer dan logisch, lijkt me, dat mensen in hun totaliteit gezien worden. De mens moet weer verschijnen omdat hij/zij in het belang van de bedrijfseconomie intussen zo ongeveer is weggerationaliseerd. Efficiency smeekt om meetbare zorgmomenten, maar dan moet je niet met de hele mens aankomen. Maar hoe past levenskunst in dat beeld?


Op de site van medeorganisator Universiteit van Twente vind ik het volgende:


"Geestelijke gezondheid is meer dan de afwezigheid van psychische klachten. Het omvat ook emotioneel, psychologisch en sociaal welbevinden. Levenskunst kan gezien worden als het behoud van welbevinden ondanks het leed dat onvermijdelijk bij het leven hoort. Levenskunst is het vermogen ons te ontwikkelen in richtingen die we waardevol vinden. Dit in samenspel met de omgeving."


Levenskunst en economie
Betekent dit dat het er bij de organisatie van de gezondheidszorg vooral om gaat de levenskunst van de zorgbehoeftigen te stimuleren??? Mijn eerste associatie is gedrenkt in wantrouwen. Ja, ja, denk ik, er moet bezuinigd worden dus nu is het eindelijk tijd om mensen te leren aanvaarden wat bij het leven hoort en wat er allemaal niet oplosbaar of herstelbaar is...


Kondigt de hype van de levenskunst schraalhans keukenmeester aan? Is het een teken van economische crisis en/of zegt het iets over de grenzen aan de groei? Wordt levenskunst ingezet als alternatief voor dure zorg? Moeten we het voortaan weer ‘zelf' doen? Of is er meer aan de hand? Zegt het iets over onze samenleving, of manier van samenleven?

Levenskunst kan blijkbaar ook worden gebruikt als smeerolie voor de organisatie zelf, getuige de wervende tekst van een organisatieadviesbureau:

"Als we Levenskunst bedrijven hebben we contact met onze ware essenties en met onze kracht."


Met hetzelfde wantrouwen denk ik: het gaat de opdrachtgever toch vooral om het vergroten van de effectiviteit van het productieproces, en dat wordt mij als werknemer verkocht als in belang voor mijn geluk...


Is er een verband tussen het belang van levenskunst en economische schaarste of tegenspoed, in het ergste geval armoede, ondervoeding, oorlog of natuurrampen?

Kun je het in een rijk land of welvarende omstandigheden zonder levenskunst stellen?

Of kent elke tijd, elke culturele en economische context zijn eigen opgaven?


Er is ook een trend om levenskunst juist te koppelen aan zelfontplooiing, aan vergroting van autonomie en zelfverwerkelijking, en daarbij lijkt stilzwijgend aangenomen dat er geen sprake is van enige nooddruft. Deze vorm van levenskunst begint niet in de sloppenwijken of op de vuilnisbelt waar naarstig gezocht wordt naar wat nog eetbaar of verkoopbaar is... Hier is misschien eerder sprake van levenskunde in plaats van levenskunst?


Gaat levenskunst verder dan het louter overleven? Heeft het vooral daarmee te maken? Is de kunst om in leven te blijven in erbarmelijke omstandigheden daarmee nog geen levenskunst?
Heb je misschien hogere en lagere levenskunst? De levenskunst voor het gewone volk, zeg maar, en de levenskunst voor een vrijgestelde bovenlaag?


Levenskunst en levensbeschouwing
Je kunt van veel kennis hebben, en je moet het hebben als je aan het overleven bent, maar kennis van jezelf speelt daarbij volgens mij maar een kleine rol. Hoe je aan eten kunt komen, waar je kunt slapen, wie je vijanden en wie je vrienden zijn, lijken me urgentere thema's. Dus is het een uitgesproken positie als levenskunst om zelfkennis zou draaien.


Wat zegt het over de levensbeschouwelijke invulling van het begrip als je levenskunst laat beginnen bij zelfkennis?
Betekent het iets dat dit thema juist bij het Humanistisch Verbond zo prominent aanwezig is? Op de een of andere manier verwacht ik zoiets niet snel bij een katholieke of protestantse invalshoek. Het lijkt me verder dat levenskunst voor gelovigen juist niet begint bij zelfkennis maar bij weet hebben van of geloven in dat wat het zelf overstijgt, te boven of te buiten gaat, het goddelijke bijvoorbeeld. Of misschien zou in een religieuze levensbeschouwing juist de relatie tussen mij en het goddelijke de kern van de levenskunst uitmaken.


Heeft levenskunst altijd een levensbeschouwelijke signatuur en bestaat er zoiets als humanistische, christelijke, joodse, islamitische, boeddhistische, Confucianistische, Indiaanse of New Age levenskunst, om maar een grote greep te doen? Maakt het uit welk mensbeeld je er op na houdt hoe je over levenskunst denkt? Zou het mogelijk zijn om een begrip van levenskunst te vinden dat universeel kan zijn en toch niet vreselijk vaag? Dus een politiek en levensbeschouwelijk neutraal begrip?


Nog een paar losse vragen...
Kan een christelijke fundamentalist die bommen plaatst in auto's van arbortusartsen een levenskunstenaar zijn?

Is levenskunst verenigbaar met extremisme?

Hoeveel boosheid en verontwaardiging of verdriet kun je je als levenskunstenaar permitteren?


Voor wie verder wil lezen maar (nog) geen boek wil kopen
Eén van de lezingen die op het congres over levenskunst in de GGZ en ouderenzorg gehouden zijn en op het net te vinden, is van Pieter Verduin, filosoof en fysiotherapeut. Vijftien pagina's stof ter overdenking.


Week 3 Verbanden leggen...


Vandaag kwam ik een kerstkaart tegen. Eigenlijk een foto, met kerstwens. Afkomstig van twee vriendinnen. Het is hun laatste kerst samen geweest. Eén is er inmiddels dood. Kanker. Een klein koppie, smal nekkie. Eigenlijk helemaal erg weinig. Ze heeft het nieuwe jaar gehaald. Dat moest en zou ze. Noem haar Barbara...


Ze had altijd gezegd dat ze er zelf een eind aan zou maken. Dat ze niet tot het bittere eind zou doorgaan. Ze had er een pistool voor klaar liggen. Maar ze is gewoon in het ziekenhuis dood gegaan. En steeds weer koos ze voor behandelen, ook voor riskante experimentele behandelingen, gehecht aan het leven als ze bleek te zijn.


Dat heeft ze geweten, die keer dat haar hele huid in brand stond door een nieuw type chemokuur. Bijvoorbeeld. De gezondheidszorg en zij hadden niet bepaald een gelukkig huwelijk. Nooit gehad ook. Wat mis kon gaan, ging dus mis.


In die tijd, die tijd dat ze steeds opnieuw er steeds nog was, in die tijd heb ik haar levenskunst toe geschreven.
Je moet niet weten hoe ze is als iedereen weg is, als ze alleen met mij is, en hoe ze tegen mij tekeer kan gaan, zei haar vriendin.

En toch nam ik haar als voorbeeld in de kunst van het sterven. Ook al kon het beter.


Misschien vooral omdat ze ondanks haar pijn en dodelijke vermoeidheid werkelijk aandacht had voor de wereld en de mensen om haar heen.


Misschien nog meer omdat ze niet blind vasthield aan de waarden die ze met haar grote mond en ondanks haar kleine hartje jarenlang luid had verkondigd, zoals die van het leven en sterven in eigen hand moeten houden. Omdat ze niet voor het oog van de wereld wilde aftakelen; ze niet afhankelijk van anderen wilde zijn; ze niet wilde creperen van de pijn; en ze vooral niet wilde dat anderen haar zwakte zouden zien.


Dat alles kwam aan haar trots, aan die moeizaam terugveroverde eigenwaarde en dat zelfrespect, die allebei kwetsbaar waren gebleven omdat er jarenlang op in gebeukt was, letterlijk en figuurlijk. De relaties met de familie waren daardoor niet al te best, zullen we maar zeggen.


Goed voor de dag komen, in hoe ze eruit zag, in hoe ze sprak, hoe ze haar geld uitgaf, dat was haar hele leven belangrijk geweest. Maar op het eind zat dat haar in de weg, dus toen deed ze daar niet meer aan. De pet ging af. Ze bleek een mooie schedel te hebben.


Barbara was een zwartkijker. Hield ook niet van mensen. Tenminste, dat zei ze, want ze deed het vaak toch, haars ondanks en met een feilloos gevoel voor mensen die haar konden teleurstellen. Ze slaagde er in om naïef te blijven tot het bittere eind, tot verbijstering van ons, mensen die een heel wat hogere pet op hadden van de menselijke natuur in het algemeen maar met een gezond wantrouwen jegens bijzondere gevallen...


Ze was ook een rauwdauwer, zei waar het op stond, maakte van haar hart geen moordkuil. En ze was behoorlijk rechts. Haar mensbeeld was inktzwart en voor nuance had ze geen geduld. Iedereen was..., niemand had..., altijd werd..., nooit ging... Zij... die mensen...
Als ze nog leefde had ze ongetwijfeld PVV gestemd. "Maar Barbara," zei ik regelmatig, "dat doet toch niet elke Turk!"(Toen waren het nog Turken die het niet goed deden.) En dan had ze weer een voorbeeld van iets wat bij haar in de straat was gebeurd. Eén van de somberste, grauwste straten in de stad, volgens mij. En dat ze, in haar eigen straat, werd uitgescholden door die buitenlanders, dat zat haar ook niet lekker.


Poltiek zaten we niet bepaald op één lijn. Ik ben ook uitgescholden en uitgejouwd, door allemaal echte Nederlanders: Jordanezen, Pijpers en mensen uit "beschaafder" kringen, maar ik heb daar geen afkeer van overgehouden. In alle bevolkingsgroepen komt haat en nijd en afkeer voor het afwijkende voor. En vooral de neiging om te bewijzen dat je "er zelf wel bij hoort", bij je eigen groep en dus moet je je van andere groepen distantiëren.


Maar wat ze van die buitenlanders vond kon ik velen omdat de soep niet zo heet werd gegeten als die werd opgediend; omdat ze bijvoorbeeld haar Marokkaanse buurman hielp toen die in de penarie zat. Omdat zij mensen die het niet rooiden, niet kon laten stikken. Op zo'n moment maakte het niet meer uit wat iemand nog meer was: zijn of haar sekse, religie, cultuur, bron van inkomen, dat soort dingen.


Jarenlang was ik behoorlijk bang van haar. Pas toen ik mijn eigen leven op orde begon te krijgen en mijn eigenwaarde en zelfrespect daardoor uit hun schulp kwamen kruipen, toen kon ik de confrontatie met haar aan, en me laten zeggen wat ze van mij vond. Ze had vaak maar half gelijk. Maar die helft was wel belangrijk.


Ze kon dus verschrikkelijk zijn; hard in haar oordelen over gedrag dat ze in zichzelf niet herkende, en vreselijk melodramatisch als ze weer gedronken had. Dan gleed ze altijd in dezelfde groef, en draaide altijd weer dezelfde platen waar ze dan larmoyant bij meezong. Een enkele keer was ik daarbij.


Geen perfect mens dus; verre van, zou ik zeggen. Dat wist ze zelf ook.


En toch een voorbeeld.


Zo zou ik willen sterven, heb ik toen gedacht, heb ik toen gezegd. Nog alles uit het leven peurend wat er uit te peuren valt. Ze had altijd al genoten van lekker eten en lekker drinken. Een kaartje leggen, even een biljartje doen. De tijd nemen voor schoonheid. En voor al die beesten waar ze niet buiten kon. Vuurtje stoken in de open haard. Plaatje draaien, zingen. En kankeren dus.


Op de valreep zijn ze getrouwd, zij en haar vriendin. Op dat huwelijk werd één van haar lijfliederen voor haar gezongen. Zelf had ze er de kracht niet meer voor. "Non, je ne regrette rien" van Edith Piaf, die ze bewonderde. Natuurlijk.

Ze leefde vol, ze is vol gestorven. Ondertussen de regie houdend waar ze maar kon, soms tot groot verdriet van anderen.


Toen ik vanmiddag na jaren haar foto zag, moest ik onmiddellijk aan het thema van deze maand denken en aan de vraag: ken je een levenskunstenaar?

Kan iemand als zij dat zijn? Met haar slordige manier van denken, haar bittere woede soms en grote verdriet; met al dat geworstel, om haar heen slaand als ze het te kwaad had; dus met haar oh zo imperfecte zijn? Al die tegenstellingen die zij in haar woorden, gevoelens en daden borg: is dat verenigbaar met levenskunst?


Op de achterkant van de kerstkaart heeft ze iets geschreven dat haar typeerde:


"Over bergen en dalen ging onze vriendschap. Maar altijd stond voorop dat we vrienden waren."


We hebben wat mot gehad.
Het heeft een tijd geduurd voordat wij elkaar echt respecteerden.
Maar daarom waren we ook vrienden, zei zij dan.
Vriendschap was voor haar als brood. Beter dan familie. Want vrienden kies je zelf.


Levenskunst?


Is vriendschap een niet weg te denken aspect van levenskunst?


Week 4a Tussenstap


Al grasduinend in mijn boekenkast stuitte ik op een klein, mooi verzorgd prentenboekje, geschreven en getekend door Minke Mulder (2005). Ik zou het aan iedereen willen aanraden die iets met levenskunst heeft. Voor op het nachtkastje of op een andere plaats waar je het zo even snel kunt pakken. Via de site van boekwinkeltjes.nl is het in ieder geval te vinden en te bestellen, kosten € 8,50.


Ik ga de tekst in zijn geheel citeren en hoop dat lezers hierdoor gestimuleerd worden tot aanschaf van het boekje, want zonder die tekeningen is de tekst niet af!


"De vraag van muis.


Op een dag vroeg de kleine muis aan de wijze egel:

waar gaat het eigenlijk om?

gaat het erom dat je...

zo veel mogelijk nootjes verzamelt, zodat je er heel veel hebt als je oud bent?

of dat je zo vaak en zo ver mogelijk weggaat, zodat je daarna weer naar huis kunt?

gaat het erom dat je zo veel mogelijk vrienden maakt, zodat je nooit alleen bent,

dat je zo veel mogelijk leert, zodat je later alles weet,

of gaat het er misschien om dat je zo weinig mogelijk doet, zodat je niet moe wordt?

NOU?

de wijze egel dacht na,

dacht nog wat,

en nog wat...

en zei tenslotte:

HET GAAT OM AANDACHT!

aandacht? vroeg de muis,

voor wat?

aandacht voor de nootjes die je verzamelt,

aandacht voor de reizen die je maakt,

aandacht voor je vrienden,

aandacht voor wat je leert, en aandacht voor het nietsdoen, zei de egel.

AHA! zei de muis,

zo veel mogelijk?"

Minke Mulder

De vraag van muis. Hillen 2005


Is levenskunst vooral leven met of in aandacht voor wat je doet en meemaakt?


Week 4 tot slot Keuzes maken


Leven als kunst

Kunst is 99 procent transpiratie en 1 procent inspiratie. Van die ene procent inspiratie moet de kunstenaar het hebben. Dat is de vonk van originaliteit, van verbeelding, waardoor het werk kunst is, en iets dat meer is dan dat het 13e stuk in een dozijn. Een werk dat iets nieuws toont, of iets ouds op een nieuwe manier.


Laat dat nou ook eens voor levenskunst gelden. Beschouw leven als een mogelijke vorm van kunst. Zeg dat het meestal pas kunst wordt door er heel veel moeite voor te doen, door heel veel transpiratie bij wijze van spreken. Dan zijn niet de mensen die fluitend door het leven gaan de levenskunstenaars, maar dan maken juist de ploeteraars kans op die titel. In tegenslag wordt levenskunst geboren. (Of niet natuurlijk. Nogal wat mensen gaan namelijk aan tegenslag ten onder en zoeken hun heil in pillen of poeders. Dat wordt wel eens vergeten wanneer geroepen wordt dat we niet voor niets, niet zomaar tegenslag hebben. Niet iedereen kan alles leren en dat heeft niet met intelligentie te maken.)


Als ik de analogie met kunst verder doortrek, hoef je ook niet te denken aan een ontwikkeling van goed - beter - best. Elk kunstwerk moet weer helemaal opnieuw gemaakt worden, of het nu om theater, dans, muziek of beeldende kunst gaat. Oké. Je ontwikkelt een techniek, vaardigheden, inzicht in compositie, kennis van de materialen van je kunst. In de technische beheersing kun je je ontwikkelen, maar die beheersing is geen garantie voor iets nieuws. In tegendeel, ze kan je in de weg zitten omdat ze de mogelijkheid biedt om op je routine te scheppen. Maar iemands kunstwerken kun je niet echt rangschikken in een orde van goed - beter - best; wel van jeugdig naar rijp.


Van het leven kan je ook steeds meer duidelijk worden, de technische kant ervan, zeg maar. Je mensenkennis en zelfkennis kunnen zich verdiepen en verbreden, en je wordt bekender met de soorten situaties die het leven te bieden heeft. De sociale omgangvormen beheers je of je weet kundig het sociale te vermijden. Maar in plaats van te leven op je routine, kun je je ook blijven uitsloven voor een specialer leven, en blijven reflecteren en werken voor die ene procent inspiratie, ten behoeve van die vonk die je leven even die gouden glans geeft en je bestaan verheft tot kunst.


Het kunnen beheersen van je gemoedstoestanden, het niet uit evenwicht hoeven raken, ik vind dat zeker levenstechnieken maar nog geen kunst. Aan je leven je eigen originele draai te geven, dat idee van levenskunst spreekt mij aan. En dat er geen lagere of hogere ontwikkelingsvormen te onderscheiden zijn zie ik ook graag. Dat er geen maatstaf is om de mate van perfectie te kunnen bepalen. Onmeetbaar, onbepaalbaar leven.


Levenskunstenaars zijn in dit licht daarom ook niet per se gelukkig. Omdat de inzet van levenskunst ook niet geluk is. Het gaat veel meer om vervulling dan geluk.


Is het zoiets als de mogelijkheden van een (levens)talent verwerkelijken? Bijvoorbeeld als kunst van het zorgen, of kunst van het liefhebben, of kunst van het eten, of de kunst van de compositie van deze drie?


Wat creëer je als levenskunstenaar?
Je creëert je eigen leven, dat in ieder geval. Momenten in je eigen leven, tijdelijke vormen van bestaan. Je bent erbij als je leeft. Je leeft niet gedachteloos. Je hebt je aandacht erbij nodig. Je geeft je dagelijks leven creatieve aandacht.
Dat leven in relatie tot anderen, samen met anderen, alleen.


Kunst: dat er in je leven iets ontstaan is dat je gevonden maar als zodanig niet gewild hebt, ook al heb je ervoor gezwoegd - het nieuwe is immers altijd van tevoren nog ongeweten en pas achteraf kenbaar.

Als je leven zo verschijnt, dan is dat toch opperste kunst?

vraagvandemaandfoto